Ηλεκτρονικές Υπηρεσίες Γραμματείας
E-class
Εύδοξος
Webmail Ιονίου Πανεπιστημίου
Ακαδημαϊκή Ταυτότητα
Δύο σημαντικά ορόσημα για τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας στη Μεσόγειο επιτεύχθηκαν στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου SponBIODIV, με πρωταγωνιστικό ρόλο του Τμήματος Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου. Για πρώτη φορά ολοκληρώθηκαν επίσημες αξιολογήσεις μεσογειακών ειδών σπόγγων για τον Κόκκινο Κατάλογο της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN), ενώ παράλληλα ενισχύθηκε η διεθνής προστασία τους μέσω της Σύμβασης της Βαρκελώνης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα άμεσης σύνδεσης της επιστημονικής έρευνας με την περιβαλλοντική πολιτική, καθώς τα αποτελέσματα ενός ερευνητικού έργου οδήγησαν σε διεθνείς αποφάσεις για την προστασία της βιοποικιλότητας πριν ακόμη ολοκληρωθεί το έργο.
Στόχος του ερευνητικού έργου SponBIODIV είναι η μελέτη της ποικιλότητας και εξάπλωσης των σπόγγων και η ανάπτυξη εργαλείων για τη διαχείριση και προστασία τους στη Μεσόγειο και στον Ατλαντικό, σε επίπεδο γονιδίων, ειδών και ενδιαιτημάτων. Το έργο συντονίζεται από το ερευνητικό κέντρο CIIMAR της Πορτογαλίας, ενώ στο εταιρικό σχήμα συμμετέχουν δέκα φορείς από οκτώ χώρες (Πορτογαλία, Ισπανία, Γαλλία, Ελλάδα, Νορβηγία, Σουηδία, Νότια Αφρική και Βραζιλία).
Από την Ελλάδα συμμετέχουν το Τμήμα Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου και το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ). Συντονιστής της ελληνικής συμμετοχής, καθώς και του Πακέτου Εργασίας 5, το οποίο αφορά στην κατάσταση διατήρησης ειδών και ενδιαιτημάτων σπόγγων, είναι ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου, Δρ. Βασίλης Γεροβασιλείου.
Οι πρώτες αξιολογήσεις της IUCN για τους σπόγγους της Μεσογείου
Στο πλαίσιο του έργου ολοκληρώθηκαν οι πρώτες αξιολογήσεις ειδών σπόγγων της Μεσογείου για τον Κόκκινο Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN Red List). Οι αξιολογήσεις αυτές αποτελούν το πρώτο επίσημο βήμα για την εκτίμηση του κινδύνου εξαφάνισης των συγκεκριμένων ειδών σύμφωνα με διεθνώς αναγνωρισμένα κριτήρια.
Ο Κόκκινος Κατάλογος της IUCN αποτελεί το σημαντικότερο παγκόσμιο επιστημονικό εργαλείο αξιολόγησης του κινδύνου εξαφάνισης ειδών και χρησιμοποιείται από κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς και φορείς προστασίας για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Συνολικά αξιολογήθηκαν 24 είδη σπόγγων, εκ των οποίων τα 21 ζουν αποκλειστικά στη Μεσόγειο (ενδημικά είδη), μέσα από μια διαδικασία στην οποία συμμετείχαν 24 ειδικοί επιστήμονες από διαφορετικές μεσογειακές και ευρωπαϊκές χώρες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα τέσσερα εμπορικά είδη σπόγγων μπάνιου (Hippospongia communis, Spongia lamella, Spongia officinalis και Spongia zimocca) κατατάσσονται πλέον στην κατηγορία των Κινδυνευόντων ειδών (Endangered). Η κατάσταση αυτή συνδέεται κυρίως με τη δραματική μείωση των πληθυσμών τους λόγω επαναλαμβανόμενων περιστατικών μαζικής νέκρωσης, τα οποία σχετίζονται με θαλάσσιους καύσωνες και ασθένειες, σε συνδυασμό με τη μακροχρόνια εμπορική εκμετάλλευσή τους.
Παράλληλα, ένα είδος αξιολογήθηκε ως Τρωτό (Vulnerable), δύο ως Σχεδόν Απειλούμενα (Near Threatened), ενώ δώδεκα είδη αξιολογήθηκαν ως Ανεπαρκώς Γνωστά (Data Deficient), καθώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα για την κατάσταση των πληθυσμών τους. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα και συστηματική παρακολούθηση.
Νέα διεθνής προστασία μέσω της Σύμβασης της Βαρκελώνης
Ένα δεύτερο σημαντικό αποτέλεσμα του έργου αφορά την επικαιροποίηση του Παραρτήματος ΙΙ του Πρωτοκόλλου για τις Ειδικά Προστατευόμενες Περιοχές και τη Βιολογική Ποικιλότητα (SPA/BD Protocol) της Σύμβασης της Βαρκελώνης. Το Παράρτημα ΙΙ περιλαμβάνει είδη της Μεσογείου που χαρακτηρίζονται ως κινδυνεύοντα ή απειλούμενα και για τα οποία προβλέπονται μέτρα προστασίας.
Με βάση επιστημονικά δεδομένα που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο του SponBIODIV, οι ερευνητές του έργου πρότειναν την ένταξη έξι ειδών και ομάδων σπόγγων στον κατάλογο των προστατευόμενων ειδών της Μεσογείου.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται είδη που δημιουργούν ενδιαιτήματα, σχηματίζοντας πολύπλοκες τρισδιάστατες δομές στον θαλάσσιο βυθό, οι οποίες λειτουργούν ως καταφύγιο για εκατοντάδες άλλα είδη θαλάσσιων οργανισμών. Παράλληλα, πρόκειται για είδη ευαίσθητα σε ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η χρήση αλιευτικών εργαλείων βυθού, ενώ ορισμένα θεωρούνται δείκτες της παρουσίας Ευάλωτων Θαλάσσιων Οικοσυστημάτων (Vulnerable Marine Ecosystems – VMEs).
Ξεχωριστή θέση μεταξύ αυτών κατέχουν οι λιθόσπογγοι, μια αρχέγονη ομάδα σπόγγων που συχνά χαρακτηρίζονται ως «ζωντανά απολιθώματα». Συναντώνται κυρίως σε μεγάλα βάθη αλλά και σε θαλάσσια σπήλαια, όπου σχηματίζουν δομές που μπορούν να ξεπεράσουν σε ηλικία αρκετούς αιώνες. Τα τελευταία χρόνια, η ερευνητική ομάδα του Δρ. Γεροβασιλείου ανέδειξε για πρώτη φορά την ύπαρξη σημαντικών πληθυσμών λιθοσπόγγων σε υποθαλάσσια σπήλαια της Ελλάδας, δείχνοντας ότι τα οικοσυστήματα αυτά λειτουργούν ως απρόσμενα καταφύγια για είδη που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά βαθύβια.
Οι προτάσεις για την προσθήκη των παραπάνω ειδών στο Παράρτημα ΙΙ προετοιμάστηκαν από τους ερευνητές του έργου SponBIODIV και υποβλήθηκαν στη Σύμβαση της Βαρκελώνης μέσω των Εθνικών Εστιακών Σημείων (National Focal Points) της Ελλάδας και της Ισπανίας. Από ελληνικής πλευράς, η διαδικασία υποστηρίχθηκε από το αρμόδιο Εθνικό Εστιακό Σημείο του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ).
Μετά την επιστημονική αξιολόγηση από το Περιφερειακό Κέντρο Δραστηριοτήτων για τις Ειδικά Προστατευόμενες Περιοχές (SPA/RAC), η προσθήκη των παραπάνω ειδών εγκρίθηκε από τα Συμβαλλόμενα Μέρη της Σύμβασης (21 μεσογειακές χώρες και την Ευρωπαϊκή Ένωση) κατά την 24η Σύνοδο των Συμβαλλόμενων Μερών (COP24), που πραγματοποιήθηκε στο Κάιρο τον Δεκέμβριο του 2025.
Η απόφαση αυτή έχει πρακτικές συνέπειες για την προστασία των ειδών. Μετά την ένταξή τους στο Παράρτημα ΙΙ, οι μεσογειακές χώρες αναμένεται να υιοθετήσουν εθνικά μέτρα για την αποτελεσματική προστασία και διατήρησή τους. Η Σύμβαση της Βαρκελώνης υποστηρίζει την εφαρμογή αυτών των μέτρων, μεταξύ άλλων μέσω οικονομικής υποστήριξης και διασφάλισης των απαραίτητων πόρων. Με τον τρόπο αυτό, η διεθνής αναγνώριση της ανάγκης προστασίας των ειδών μπορεί να μεταφραστεί σε συγκεκριμένες δράσεις διατήρησης σε εθνικό επίπεδο.
Ένα παράδειγμα ουσιαστικού αντίκτυπου της επιστήμης στη δημόσια πολιτική
Η ολοκλήρωση των αξιολογήσεων του Κόκκινου Καταλόγου Απειλούμενων Ειδών της IUCN και η παράλληλη επικαιροποίηση του καταλόγου προστατευόμενων ειδών της Σύμβασης της Βαρκελώνης αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η επιστημονική έρευνα μπορεί να μετατραπεί σε συγκεκριμένες πολιτικές και θεσμικές παρεμβάσεις για την προστασία της φύσης.
Πρόκειται για μία από τις σχετικά σπάνιες περιπτώσεις όπου ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο επιτυγχάνει μετρήσιμο αντίκτυπο σε επίπεδο διεθνούς περιβαλλοντικής πολιτικής κατά τη διάρκεια της υλοποίησής του και πριν ακόμη ολοκληρωθεί. Τα αποτελέσματα του SponBIODIV δεν περιορίστηκαν στην παραγωγή νέας επιστημονικής γνώσης, αλλά συνέβαλαν άμεσα στη λήψη διεθνών αποφάσεων που αναμένεται να ενισχύσουν τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας της Μεσογείου τα επόμενα χρόνια.
Χρηματοδότηση
Το SponBIODIV (κωδικός ΓΓΒΙΟ-0559429) υλοποιείται στο πλαίσιο της Δράσης «Συμμετοχή της Ελλάδας στις δύο πρώτες προκηρύξεις της συγχρηματοδοτούμενης Ευρωπαϊκής Σύμπραξης Rescuing Biodiversity to Safeguard Life on Earth του Ορίζοντα Ευρώπη», με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης – ΕΤΠΑ) και εθνικών πόρων. Η χρηματοδότηση των ελληνικών φορέων-μελών των κοινοπραξιών παρέχεται από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας (ΓΓΕΚ), η οποία υπάγεται στο Υπουργείο Ανάπτυξης.
Περισσότερες πληροφορίες
First Mediterranean IUCN Red List assessments completed for sponge species
Mediterranean sponge species receive strengthened protection under the Barcelona Convention
Entry into Force of the Amendments to the Barcelona Convention SPA/BD Protocol Annexes adopted by COP24
